Ciekawostki przyrodnicze

<< Powrót

Przyroda wysp Wolin i Uznam

Wyspy Wolin i Uznam położone są w północno – zachodniej części Polski. Od północy oblewają je wody Morza Bałtyckiego, a od południa Zalewu Szczecińskiego. Wyspa Wolin jest największą polską wyspą. Od wschodu oddziela ją od stałego lądu cieśnina Dziwna, a od zachodu, od wyspy Uznam, cieśnina Świna. Wyspę Uznam od strony zachodniej opływa rzeka Piana. Wyspa Uznam jest prawie dwukrotnie większa od wyspy Wolin, jednakże tylko nieduża, wschodnia jej część leży po polskiej stronie granicy i znajduje się w zasięgu administracyjnym Świnoujścia - miasta na prawach grodzkich.

Tereny wysp to zmienny i wyjątkowo dynamiczny krajobraz. Przyroda oszałamia tu różnorodnością barw i kształtów. Wzgórza morenowe, wraz z najwyższym wzniesieniem Grzywacz (115m n.p.m.), liczne głazy narzutowe rozrzucone w lasach i na brzegach jezior, urwiste klify, u podnóża których leżą potężne głazy, rozlewiska Delty Wstecznej Świny oraz szerokie, piaszczyste plaże stanowią unikatowy, wręcz bajkowy widok.

Na bogatą szatę roślinną ma wpływ zarówno różnorodność siedlisk, gleb, jak i liczne zbiorniki wodne. Nie bez znaczenia jest też panujący na terenie wysp stosunkowo łagodny klimat. Kształtowany jest on przez Morze Bałtyckie i Zalew Szczeciński. Obecność tych dużych zbiorników wodnych łagodzi klimat i sprawia, że wahania temperatury są mniejsze niż w innych regionach Polski. Lato na tych terenach nie jest zbyt upalne, a zima jest stosunkowo łagodna i często pozbawiona śniegu. Na wyspie Wolin przeważają północne i północno – zachodnie wiatry. Nie należą również do rzadkości silne sztormy, podczas których siła wiatru dochodzi do 10 stopni w skali Beauforta.

Powierzchnię wysp wyrzeźbił wycofujący się około 12 tysięcy lat temu lądolód skandynawski. Jego pozostałością są wzgórza morenowe, które nadają wyspie Wolin prawdziwie „górski” charakter. Wysokie moreny czołowe to najwyższe punkty wysp. Z północnych brzegów Wolina rozciąga się wspaniała nadmorska panorama. Z wyniosłego, najwyższego w Polsce wybrzeża klifowego (Góra Gosań 93 m n.p.m.), przy dobrej pogodzie dostrzec można wyspę Uznam a nawet zarysy odległej Rugii. Na granicy morza i lądu zachodzą procesy erozji brzegowej.

Niszczenie brzegu, nazywane abrazją morską, powodują podmywające go fale sztormowe, silne wiatry, deszcze rozmywające ściany klifu, osuszanie zboczy przez słońce i osuwanie się z nich drzew. Corocznie średnio ubywa tutaj około 0,8 metra brzegu. W niektórych miejscach abrazja przebiega silniej zabierając nawet 2 metry brzegu. Destrukcyjna, na pierwszy rzut oka, działalność Bałtyku ma jednak swój twórczy wymiar – morze zabierając brzeg w jednym miejscu w innym go buduje. Z wymytego z klifu materiału została uformowana mierzeja Przytorska i Półwysep Rów. Ten rodzaj brzegu nazywa się wybrzeżem akumulacyjnym i rozciąga się on na wyspie Wolin na zachód od Kawczej Góry w Międzyzdrojach aż po Świnoujście na wyspie Uznam. Plaże towarzyszące brzegowi klifowemu są wąskie i kamieniste. W odróżnieniu od nich plaże wybrzeża akumulacyjnego są szerokie i piaszczyste. Wędrując brzegiem morza w kierunku zachodnim plaża staje się coraz szersza i dochodzi aż do około 100 m szerokości w okolicach Świnoujścia. Ten proces kształtowania się brzegu wysp trwa nadal.

Roślinność wysp jest bardzo urozmaicona. Występuje tu wiele rzadkich i chronionych gatunków roślin, a bogactwo zbiorowisk leśnych czyni ten teren cennym i unikalnym dla każdego miłośnika przyrody.

Wśród roślinności dominują lasy, które zajmują ok. 30 % powierzchni obu wysp. Charakterystyczne dla Pomorza Zachodniego jest występowanie lasów bukowych i mieszanych, zwłaszcza bukowo - dębowo - sosnowych. Nadmorskie buczyny są pozostałością naturalnych ekosystemów Pomorza Zachodniego. Okazałe buczyny rozciągają się na wyspie Wolin od Międzyzdrojów do góry Świdna Kępa oraz w pobliżu Zalewu Szczecińskiego, głównie w regionie Wapnicy i Trzciągowa. Wśród drzew najczęściej występujących na wyspach Wolin i Uznam gatunkiem jest sosna, która bardzo często rośnie w połączeniu z dębem.

O tym, że rośliny pobierają z powietrza dwutlenek węgla, a oddają tlen uczył się w szkole każdy z nas, jednak rzadko kto zdaje sobie sprawę, że trudno byłoby oddychać bez lasów. To drzewa sprawiają, że mamy czym oddychać. Szczególnie las bukowy jest wielką "fabryką" tlenu. Z badań wynika, że jeden stuletni buk produkuje taką samą ilość tlenu co 1700 drzew dziesięcioletnich. Duży buk może wyprodukować dziennie około 7000 litrów tlenu, a hektar lasu bukowego odfiltrowuje z powietrza około 50 ton pyłu. Poza tym w leśnym powietrzu znajduje się od 46 do 70 razy mniej chorobotwórczych zarazków niż w powietrzu miejskim. Jest to efekt działania olejków eterycznych wytwarzanych przez drzewa, szczególnie przez gatunki iglaste. Naukowcy odkryli w tych olejkach blisko 1500 substancji chemicznych, działających leczniczo: bakteriobójczo, uspokajająco, przeciwzapalnie. Las to swoista „klinika”. Jako ciekawostkę można przytoczyć fakt, że sosna, brzoza czy jałowiec wytwarzają wokół siebie obszar do 3 - 5 m wolny od bakterii. Naturalne substancje bakteriobójcze sosny leczą gruźlicę, a substancje wydzielane przez dęby zabijają bakterie dyzenterii. Przez wiele lat z drzew pobierana była także żywica, z której produkowano m.in. kalafonię czy terpentynę.

Najcenniejsze przyrodniczo obszary zostały objęte ochroną. Na wyspie Wolin został utworzony w 1959 roku Woliński Park Narodowy, który chroni między innymi najpiękniejszy odcinek polskiego wybrzeża klifowego, dobrze zachowane lasy bukowe, wyspy Delty Wstecznej Świny wraz z wodami Zalewu Szczecińskiego oraz przybrzeżny pas wód Bałtyku. Na terenie Parku zostało utworzonych siedem obszarów ochrony ścisłej. Cennym fragmentem przyrody na terenie wyspy jest również znajdujące się na terenie Nadleśnictwa Międzyzdroje mokradło, na którego terenie został stworzony rezerwat „Łuniewo” - ostoja licznych gatunków ptaków wodno - błotnych. Występują tu również rzadkie gatunki roślin: długosz królewski, rosiczka okrągłolistna, wiciokrzew pomorski. Polską część wyspy Uznam porasta w większości Świdny Las, mieszany z przewagą sosny, który rozciąga się od południowo-wschodniego krańca wyspy nad Zalewem Szczecińskim. Ciekawostką na jego terenie jest rezerwat Karsiborskie Paprocie, podległy Nadleśnictwu. W rezerwacie chronione są fragmenty wielogatunkowego lasu liściastego ze stanowiskami długosza królewskiego i wiciokrzewu pomorskiego - jest to największe skupisko długosza królewskiego w Polsce.

Na terenie wysp można napotkać wiele starych drzew, których wiek przekracza 350 lat. Są one pozostałością po starej, słowiańskiej puszczy, która porastała te tereny wiele tysięcy lat. Strażnikami dawnych dziejów są liczne pomniki znajdujące się na terenie wysp. Ich nazwy nawiązują do zamierzchłych dziejów i legend.

W Polsce gatunkiem najliczniej reprezentowanym na liście pomników przyrody jest dąb. Podobnie sytuacja przedstawia się na wyspach Wolin i Uznam. Jednymi z najcenniejszych dębów na terenie wyspy Wolin jest czterystuletni dąb „Prastary” rosnący w Wapnicy i najstarszy na wyspie, prawie ośmiuset letni, częściowo powalony, dąb „Wolinianin”, który znajduje się na brzegu Zalewu Szczecińskiego, niedaleko Karnocic. Wartym wymienienia pomnikiem przyrody jest również prawie 400-letni dąb bezszypułkowy Karczmarz, rosnący na terenie Międzyzdrojów, na rogu ulicy Gryfa Pomorskiego i Spokojnej. Ten wysoki na 24metry, o obwodzie prawie 420cm jest według podań jeden z dębów broniących przed zasypaniem przez morski piach karczmy celnej znajdującej się tu XVI wieku. Dziś jest to jedyny świadek tamtych zdarzeń. Po innych dębach, tak jak i po samej karczmie, dziś nie pozostał żaden ślad. Z ciekawą legendą wiąże się również potężny, wysoki na 18m i obwodzie 635cm, dąb „Latarników”, który rośnie na wyspie Wolin, w dzielnicy Świnoujścia – Warszowie (przy ul. Sosnowej). Legenda głosi, że pod drzewem tym odpoczywali i chronili się pierwsi latarnicy, którzy by wskazać statkom drogę palili ogniska. Pomniki przyrody to jednak nie tylko okazałe dęby. Nie brak wśród nich również przedstawicieli innych gatunków. Bardziej egzotycznym pomnikiem przyrody jest na wyspie Wolin licząca sto kilkadziesiąt lat tuja, która rośnie naprzeciwko leśniczówki w Warnowie. Również na wyspie Uznam można spotkać „przybyszów” z dalekich krain. Ich przedstawicielem jest między innymi rozłożysty platan klonolistny "Cudzoziemiec", rosnący przy skrzyżowaniu ulicy Bohaterów Września i Jana z Kolna, którego obwód wynosi prawie 400cm. Innymi przybyszami są, znajdujące się przy ulicy Piłsudskiego i ulicy Jana z Kolna, drzewiaste ostrokrzewy zimozielone z grubymi i kłującymi liśćmi żartobliwie nazywanymi „językiem teściowej”. W krajach anglosaskich ostrokrzewy stały się atrybutem świąt Bożego Narodzenia, a jego gałązek z czerwonymi owocami używa się ich m.in. do wyrobu dekoracyjnych wieńców zawieszanych pod sufitem lub na drzwiach. Wiele nazw pomnikowych drzew tu rosnących nawiązuje do ich morskich korzeni wysp. Można wśród nich wymienić między innymi rosnące na wyspie Uznam w Świnoujściu (Nabrzeże Władysława IV) dęby „Dwaj Kapitanowie”, wiązy "Przemytnicy", czy lipy „Żony marynarzy”. Ciekawymi drzewami rosnącymi na terenie wysp są cisy. Nie brak wśród nich również drzew pomnikowych. Drzewa te dorastają do 10-12m i dożywają 1000 lat. Wato również zauważyć, że cis pospolity jest jedynym z 10  gatunków rodzaju Taxus, który rośnie dziko w Europie. Jest to bardzo stary geologicznie reliktowy gatunek pochodzący z epoki dolnej jury, a więc sprzed 10 milionów lat. Przed wiekami był on popularnym drzewem leśnym. Produkowano z niego masowo łuki, kusze, meble oraz inne przedmioty codziennego użytku. Nadmierne wycinanie cisa spowodowało, że już w średniowieczu w wielu regionach Europy cis został wyniszczony. Dodatkowo przyczyniło się do tego tępienie go na pastwiskach, z uwagi na trujące właściwości dla koni, bydła i owiec, a także trudności w wyhodowaniu młodego pokolenia cisów.

Na obszarze wysp Wolin i Uznam rozwinął się bogaty świat zwierząt. W lasach, jeziorach, bagnach, łąkach, polach, w morzu i na wybrzeżu schronienie znajduje wiele gatunków zwierząt. Większość z nich zamieszkuje wyspę Wolin, w szczególności Woliński Park Narodowy, który jest dla nich oazą spokoju i bezpieczeństwa.

Wyspy obfitują w ptaki drapieżne (ptaki szponiaste). Gnieździ się tu między innymi bielik, rybołów, kania ruda. Bielik – ptak niegdyś zagrożony wyginięciem szczególnie upodobał sobie tereny Pomorza Zachodniego. Jest to największy gniazdujący w Polsce gatunek ptaka drapieżnego. Ten co być może jest przyczyną błędnego nazywania go „orłem bielikiem”. Ze względu na obecność rozległych obszarów wodnych, na wyspie Wolin i polskiej części wyspy Uznam gnieździ się osiem par bielika. Jego obecność na wyspach jest jednym z przejawów poprawy stanu środowiska przyrodniczego tutejszych terenów. Bielik ze względu na swój rozmiar, majestatyczną sylwetkę i dostojeństwo z niego emanujące uznawany jest za symbol polskości i stał się wzorem godła narodowego Polski. Z terenów wyspy Wolin pochodzi najstarszy wizerunek bielika, znaleziony na ziemiach polskich, który jest datowany na IX wiek naszej ery. Domniema się, że był to amulet, który być może miał znaczenie magiczne.

W Wolińskim Parku Narodowym można przeżyć spotkanie z żubrem, największym europejskim ssakiem kopytnym, nazywanym przez wielu królem puszcz. Gatunek ten ocalał niemal cudem i został przywrócony naturze, chociaż niewiele brakowało, aby podzielił on los tura. W Wolińskim Parku Narodowym znajduje się Zagroda Pokazowa Żubrów, która powstała w ramach programu restytucji żubra w Polsce. Na obszarze kilkunastu hektarów, pod stałą opieką weterynaryjną przebywa tutaj stado żubrów, czystej białowieskiej krwi.

Cennym przyrodniczo obszarem jest Delta Wsteczna Świny. Wyspy delty, utworzone są z namułów i piasków rzecznych, niewiele wynoszą się ponad poziom wód. W czasie sztormów, częstym zjawiskiem jest tzw. cofka, w trakcie której słone wody Zatoki Pomorskiej pędzone północnymi i zachodnimi wiatrami wtłaczane są do Zalewu Szczecińskiego i zalewają cały archipelag. Powoduje to, że krajobraz delty Świny jest wciąż kształtowany – nieustannie przebiega proces tworzenia wysp i zmienia się ich linia brzegowa. Częste napływy słonych, morskich wód i ich mieszanie się ze słodkimi wodami Zalewu wpływają też na występującą na wyspach florę. Siedlisko sprzyja roślinom słonolubnym. Stad też obecność wielu rzadkich gatunków, jak aster solny czy babka pierzasta. Te podmokłe obszary są prawdziwym „ptasim rajem”. Wielkie rozlewiska sprawiają, że w okresie wiosennym i letnim na terenie Delty Wstecznej Świny kumulują się wielotysięczne stada gęsi i kaczek. Na obszarze kilkudziesięciu wysp, które znajdują się w delcie Świny, stwierdzono obecność 130 gatunków ptaków. Tak obfite w różne gatunki ptaków tereny przyciągają ornitologów z całej Polski. Delta Wsteczna Świny wraz z Zalewem Szczecińskim jest ważnym zimowiskiem ptaków, nie tylko o krajowym znaczeniu. Obszar ma status europejskiej ostoi ptaków, przyznawany przez zajmującą się ochroną ptaków międzynarodową organizację Birdlife Internationational, która wraz z Ogólnopolskim Towarzystwem Ochrony Ptaków przeprowadza na tym terenie inwentaryzację w celu objęcia go Konwencją Ramsar, która obejmuje obszary o światowym znaczeniu dla ptaków wodno – błotnych. W okresie jesieni akweny zapełniają się gośćmi z północy. To ptaki, które podczas przelotów na chwilę zatrzymują się na okolicznych rozlewiskach. Ważny element delty stanowi wyspa Karsiborska Kępa, na której znajduje się pierwszy w Polsce Społeczny Rezerwat Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Powstał on dla ochrony pozostałości skrajnie zachodniej populacji wodniczki w Europie. Delta jest jednym z najcenniejszych miejsc rozrodu tego silnie zagrożonego wyginięciem ptaka wróblowatego.

Opiekę nad przyrodą obu wysp sprawuje głównie Woliński Park Narodowy i Nadleśnictwo Międzyzdroje. Przyroda kusi tu swoimi urokami przez cały rok. Dla tych co jej ulegną czekają wytyczone przez najciekawsze tereny wysp szlaki turystyczne - piesze i rowerowe. Wśród nich znajdują się także szlaki o statusie międzynarodowym, tj. nadmorski szlak pieszy E-9 i nadmorski szlak rowerowy R-10. Na terenie wysp zostały wytyczone również ścieżki edukacyjne. Wśród dziesięciu tu istniejących aż dziewięć dotyczy przyrody. Cztery ścieżki („Łuniewo” , „Karsiborskie Paprocie”, „Paprocie”, „Zatorek”) utworzone zostały na terenie Nadleśnictwa, a pięć (,,Poznaj Las’’, ,,Jeziora’’, ,,Bory Wolina’’, ,,Nad Zalewem Szczecińskim’’, ,,Procesy przyrodnicze’’) na terenie Parku. Jak przystało na „wodną krainę” wytyczone zostały również dwa szlaki dla miłośników kajakarstwa: liczący 30km szlak „44 wyspy” i dłuższy, mierzący ok. 60km, szlak wzdłuż brzegów wyspy Wolin. Mniej wprawni, początkujący amatorzy wodnych wędrówek mogą skorzystać z wypożyczalni rowerów wodnych znajdującej się koło muzeum V-3  w miejscowości  Zalesie.

Pamiętajmy, że wkraczając w ten cudowny świat przyrody jesteśmy gośćmi w „domu” zwierząt i roślin „zamieszkujących” wyspy. Wędrując przez te urokliwe miejsca korzystajmy z wyznaczonych szlaków, punktów widokowych i miejsc odpoczynku. Nie hałasujmy, nie śmiećmy, nie rozpalajmy ognisk itp. Przestrzegajmy zakazów, gdyż nie są one tu ustanowione przeciw nam, ale dla nas, gdyż człowiek jest częścią natury. Chociaż współczesna cywilizacja coraz bardziej nas oddala od środowiska naturalnego pamiętajmy, że ono daje nam życie, gdyż jesteśmy w stanie oddychać tylko powietrzem, a wody nie zastąpi żaden cudowny wynalazek. Szanujmy więc przyrodę, która nas otacza. Pamiętajmy, że las to nie tylko drewno. To też "fabryką tlenu". Lasy chronią nas również przed szkodliwym wpływem przemysłu, osłaniają glebę i wody, są ostoją dla tysięcy gatunków roślin i zwierząt, a także ulubionym miejscem wypoczynku ludzi. Zanurzmy się więc w to bogactwo natury i cieszmy się jej darami.

Mgr Dorota Kowalczyk